Di tích lịch sử Tam Sơn
Phường Tam Sơn, Tỉnh Bắc Ninh có 6 di tích lịch sử - văn hóa, trong đó 6 di tích cấp quốc gia và 0 di tích cấp tỉnh.
🏛️ Di tích Cấp quốc gia(6)
Cấp quốc giaChùa Tam Sơn
Chùa làng Tam Sơn là công trình kiến trúc được khởi dựng từ thời Lý - là trung tâm Phật giáo lớn của cả nước từ thế kỷ XI - gắn liền với vị vua sáng lập vương triều khai mở nền văn minh Đại Việt - Vua Lý Công Uẩn (Lý Thái Tổ). Căn cứ vào các nguồn tư liệu ở địa phương thì thời Lê (Thế kỷ XVI, XVII, XVIII) chùa Cảm Ứng được trùng tu, mở rộng và trở thành nổi tiếng trong vùng. Năm 1519 Trạng nguyên Ngô Miễn Thiệu (đăng khoa năm 1518) sau khi thi đỗ, làm quan đã hưng công tu sửa chùa. Đến những năm 1693 - 1697, chùa Tam Sơn lại được tu tạo mở mang rộng hơn. Thời Nguyễn dưới triều vua Minh Mệnh (1828) chùa được tu sửa, xây dựng và đưa quy mô của chùa thành chùa trăm gian. Công trình kiến trúc này tồn tại đến năm 1972 thì bị đế quốc Mỹ ném bom tàn phá nặng nề. Sau đó nhân dân làng Tam Sơn đã đóng góp tiền của tôn tạo, sửa chữa lại ngôi chùa làng theo kiểu kiến trúc xưa. Toàn bộ công trình kiến trúc của chùa Tam Sơn hiện nay có các hạng mục bố cục theo kiểu: “Nội công ngoại Quốc” gồm: Tam quan, Tiền đường, Trung đường, thượng điện, Gác chuông, Tiền tế, Tam bảo hậu, đền Đông, đền Tây, nhà tổ và nhà tăng, nhà mẫu, vườn tháp, khu nhà phụ. Trong thời kỳ cách mạng chùa là nơi hoạt động cách mạng của đồng chí Ngô Gia Tự và các đồng chí trong tổ chức Hội Việt nam thanh niên cách mạng. Trong những ngày cách mạng tháng Tám (1945), chùa là địa điểm ra mắt của tổ chức Việt Minh làng Tam Sơn.
Cấp quốc giaChùa Tiêu
Theo tư liệu tại địa phương cho biết chùa Tiêu vốn được khởi dựng từ lâu đời với quy mô kiến trúc to gồm nhiều hạng mục công trình. Trải thời gian lịch sử dưới sự tàn phá của chiến tranh, thiên nhiên nên nhiều hạng mục đã bị phá hủy. Năm 2003 trùng tu Tam bảo; Năm 2004 làm lại nhà Tổ; Gác Chuông làm năm 2006; Bậc đá làm năm 2015; năm 2019 tu bổ Tam quan. Chùa Tiêu (Thiên Tâm tự) được nhà nước xếp hạng di tích Lịch sử - Nghệ thuật cấp quốc gia, Quyết định số 154/QĐ ngày 25/01/1991. Chùa Tiêu còn lưu giữ những di sản văn hóa quý giá của vương triều Lý, là nơi nuôi dạy Vua Lý Công Uẩn, hàm chứa nhiều giá trị văn hóa - lịch sử trường tồn, bảo lưu nhiều cổ vật quý giá và gắn liền với nhiều nhân vật lịch sử như Thiền sư Vạn Hạnh, vua Lý Thái Tổ, Thiền sư Như Trí. Chùa Tiêu còn có tên chữ Thiên Tâm tự hay còn gọi là chùa Tiêu Sơn. Theo sử sách, ngôi chùa này có từ thời Tiền Lê. Đến thời Lý đã là một trong những trung tâm Phật giáo lớn. Chùa bao gồm: chùa Thiên Tâm trên núi Tiêu, là nơi trụ trì hành đạo của nhà sư và chùa Trường Liêu ở dưới núi, nơi ở của các nhà sư.
Cấp quốc giaĐình hồi quan
Đình Hồi Quan: Điểm hội tụ văn hóa kiến trúc xứ Kinh Bắc Tọa lạc tại phường Tam Sơn, thành phố Từ Sơn, đình Hồi Quan là di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia tiêu biểu với lối kiến trúc cổ bề thế. Ngôi đình không chỉ là nơi thờ phụng Thành hoàng làng mà còn là một "bảo tàng nghệ thuật" lưu giữ những mảng chạm khắc tinh xảo thời Lê - Nguyễn. Với không gian uy nghiêm và các lễ hội truyền thống đặc sắc, đình Hồi Quan đóng vai trò trụ cột trong đời sống tâm linh và là niềm tự hào về di sản của người dân địa phương.
Cấp quốc giaĐền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy
Nguyên xưa ngôi nhà ở của Thám hoa Nguyễn Văn Huy dựng trên khu đất rộng ở xóm Bé, làng Vĩnh Kiều, xã Đồng Nguyên. Sau khi đỗ Thám hoa vào năm 1529, ông vinh quy về quê, từ đó nhân dân trong làng thường gọi là nhà cụ Nghè, đường vào nhà gọi là ngõ cụ Nghè. Sau đó Nguyễn Văn Huy di chuyển sang làng Tiêu Thượng dựng nhà ở quê vợ. Sau khi ông tạ thế, ngôi nhà ở thôn Vĩnh Kiều gia tộc dùng làm nhà thờ Đại Tôn, còn ngôi nhà ở làng Tiêu Thượng trở thành đền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy - ông tổ của 10 Tiến sĩ họ Nguyễn làng Vĩnh Kiều. Đền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy ở đầu làng Tiêu Thượng, xã Tương Giang, được trùng tu, tôn tạo năm Cảnh Hưng thứ 13(1754). Năm 2000 nhà thờ được nâng cấp và xây cổng. Năm 2016 được hỗ trợ kinh phí của nhà nước cùng con cháu trong họ đã tu sửa nhà thờ và cải tạo lại khuôn viên di tích trên nền xưa đất cũ. Đền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy được nhà nước xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia, Quyết định số 295-VH/QĐ ngày 12/02/1994.
Cấp quốc giaĐình Dương Sơn
Di tích đình Dương Sơn là công trình kiến trúc cổ kính được xây dựng từ lâu, kiến trúc còn lại đến ngày nay là kiến trúc của thời Nguyễn. Trên câu đầu toà Đại Đình còn ghi rõ niên đại trùng tu toà đình đình: Đại Đình Thành Thái Tân Mão đông trùng tu” (tức mùa đông năm Tân Mão đời vua Thành Thái (1891) trùng tu toà đại đình). Năm 1975, tòa Tiền tế của đình bị phá dỡ làm trường học và kho thóc. Năm 2003 phục dựng lại tòa Tiền tế. Đình làng Dương Sơn được Bộ Văn hoá Thể thao Du lịch xếp hạng - Quyết định số 272/QĐ-BVHTTDL ngày 02/02/2012.
Cấp quốc giaĐình Tiêu Long
Theo các cụ cao niên cho biết đình được khởi dựng từ lâu đời. Trùng tu tôn tạo vào thời Nguyễn. Trải thời gian, đình Tiêu Long chỉ còn giữ được tòa Tiền tế là công trình kiên trúc thời Nguyễn, các hạng mục như Đại Bái, Hậu Cung bị phá hủy hoàn toàn. Năm 1986 xây dựng Hậu Cung, năm 1994, xây dựng tòa Đại Bái, sửa lại Tiền Tế và xây hai nhà Tả vu, Hữu vu hai bên. Năm 2004 xây dựng cổng đình. Đình Tiêu Long được Bộ VHTT (nay là Bộ VHTT&DL) xếp hạng di tích Kiến trúc - Nghệ thuật, Quyết định số 09/2005/QĐ-BVHTT ngày 08/03/2005.