Đền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy
- Lịch sử hình thành:
Nguyên xưa ngôi nhà ở của Thám hoa Nguyễn Văn Huy dựng trên khu đất rộng ở xóm Bé, làng Vĩnh Kiều, xã Đồng Nguyên. Sau khi đỗ Thám hoa vào năm 1529, ông vinh quy về quê, từ đó nhân dân trong làng thường gọi là nhà cụ Nghè, đường vào nhà gọi là ngõ cụ Nghè. Sau đó Nguyễn Văn Huy di chuyển sang làng Tiêu Thượng dựng nhà ở quê vợ. Sau khi ông tạ thế, ngôi nhà ở thôn Vĩnh Kiều gia tộc dùng làm nhà thờ Đại Tôn, còn ngôi nhà ở làng Tiêu Thượng trở thành đền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy - ông tổ của 10 Tiến sĩ họ Nguyễn làng Vĩnh Kiều. Đền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy ở đầu làng Tiêu Thượng, xã Tương Giang, được trùng tu, tôn tạo năm Cảnh Hưng thứ 13(1754). Năm 2000 nhà thờ được nâng cấp và xây cổng. Năm 2016 được hỗ trợ kinh phí của nhà nước cùng con cháu trong họ đã tu sửa nhà thờ và cải tạo lại khuôn viên di tích trên nền xưa đất cũ.
Đền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy được nhà nước xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia, Quyết định số 295-VH/QĐ ngày 12/02/1994.
- Cảnh quan môi trường, đất đai:
Hiện nay đền thờ nằm trong ngõ trên thửa đất có diện tích 251,5 m2, xung quanh là khu dân cư đông đúc. Trong khuôn viên có đền thờ chính quay hướng Nam trước mặt có sân, xung quanh xây tường bao.
- Các công trình kiến trúc:
Hiện nay đền thờ Nguyễn Văn Huy có cấu trúc kiểu chữ Nhất, quy mô 3 gian, kiến trúc kiểu tường hồi hai mái, cột trụ cánh phong, bộ khung chịu lực hoàn toàn bằng gỗ. Bao gồm 4 bộ vì mỗi bộ vì 4 hàng chân cột tạo thành 3 gian, kết cấu các bộ vì giống nhau, vì nóc kiểu chồng rường, vì nách kiểu ván mê. Gian giữa đặt hương án, các đồ thờ tự. Hệ thống cửa mở 3 gian theo kiểu thượng song hạ bản, hệ thống mái lợp ngói ta, xung quanh công trình có xây tường bao, trồng cây xanh tốt, phía trước cổng đền, mở 3 gian lối đi nhỏ 2 bên, giữa là cổng chính mở 2 cánh. Tạo không gian cảnh quan thoáng đãng, yên tĩnh mà rất gọn gàng.
- Nhân vật được thờ:
Cụ tổ Nguyễn Văn Huy, tự là Cúc Đám tướng công sinh năm Bính Ngọ (1486) niên hiệu Hồng Đức thứ 17 đời vua Lê Thánh Tông. Cụ đỗ Thám hoa vào mùa xuân năm Kỷ Sửu (1529) niên hiệu Minh Đức thứ 3 đời vua Mạc Đăng Dung. Cụ đỗ đến “Đệ nhất giáp tiến sỹ cặp đệ đệ tam danh phong tiến kim tử vinh lộc đại phu” chức Lễ bộ Thượng thư kiêm Đông các Đại học sỹ, chính trị khanh thượng chế chí sĩ.
- Các hiện vật tiêu biểu:
Đền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy còn bảo lưu được một số tài liệu hiện vật có giá trị như: 01 bia đá được khắc dựng năm 1866; 01 sập thờ thời Nguyễn; 01 câu đối, 02 hoành phi thời Nguyễn. Ngoài ra còn 01 hương án, 01 đôi hạc thờ, 01 bộ đài nước, 01 đôi chân nến; 01 Ngai thờ là những hiện vật được tạo tác đầu TK XXI mới được bổ sung vào di tích.
- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích:
Ngày mùng 7 tháng 3 âm lịch giỗ cụ bà; Ngày 7 tháng 8 âm lịch giỗ cụ ông. Vào các ngày giỗ của hai cụ con cháu trong dòng họ hội tụ về đây làm lễ ôn lại tiểu sử công lao của các cụ cho thế hệ con cháu noi gương và học tập, sau đó là tổ chức sinh hoạt cỗ mặn. Lễ vật cúng tế có xôi gà, thủ lợn, hoa quả, bánh trái. Ngoài các ngày giỗ, vào các ngày tuần rằm, mồng một con cháu trong dòng họ cắt cử người chuẩn bị lễ nhạt ra thắp hương. Ngày mùng 2 tháng 9 hàng năm dòng họ có tổ chức trao khuyến học cho con cháu trong dòng họ.
- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích:
Di tích đã có tường bao khép kín, đất đai của di tích đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; dòng họ cắt cử người trông nom, hương khói vào tuần rằm. Tuy nhiên trong công tác bảo vệ phát huy giá trị di tích vẫn còn những tồn tại như sau:
Công tác tuyên truyền về di tích chưa được chú trọng, thông tin về di tích còn hạn chế.
Di tích không có hệ thống phòng cháy chữa cháy, camera giám sát.
- Đánh giá giá trị di tích:
Đền thờ Thám hoa Nguyễn Văn Huy là nơi thờ phụng và tưởng niệm sâu sắc về danh nhân Nguyễn Văn Huy. Đặc biệt di tích còn bảo lưu được một số tài liệu hiện vật có giá trị như bia đá, sập thờ, hoành phi, câu đối... đã minh chứng sự tồn tại của di tích trong lịch sử.
Các hoạt động văn hóa, tâm linh diễn ra tại di tích được gia tộc tổ chức tốt, đặc biệt là ngày giỗ của thám hoa Nguyễn Văn Huy và vợ của ông là dịp để con cháu tề tựu cùng ôn lại truyền thống của gia tộc, góp phần giáo dục cho các thế hệ con em trong dòng tộc về truyền thống hiếu học, khoa bảng của gia tộc.
- Phân loại di tích:
Loại hình di tích Lịch sử (lưu niệm danh nhân)