Đình Dương Sơn

- Lịch sử hình thành

Di tích đình Dương Sơn là công trình kiến trúc cổ kính được xây dựng từ lâu, kiến trúc còn lại đến ngày nay là kiến trúc của thời Nguyễn. Trên câu đầu toà Đại Đình còn ghi rõ niên đại trùng tu toà đình đình: Đại Đình Thành Thái Tân Mão đông trùng tu” (tức mùa đông năm Tân Mão đời vua Thành Thái (1891) trùng tu toà đại đình).

Năm 1975, tòa Tiền tế của đình bị phá dỡ làm trường học và kho thóc. Năm 2003 phục dựng lại tòa Tiền tế.

Đình làng Dương Sơn được Bộ Văn hoá Thể thao Du lịch xếp hạng - Quyết định số 272/QĐ-BVHTTDL ngày 02/02/2012.

- Cảnh quan môi trường, đất đai

Đình Dương Sơn tọa lạc ở vị trí giữa làng, mặt quay hướng Bắc. Phía Đông của đình giáp đường đi của thôn, các phía còn lại giáp các hộ dân cư. Cổng đình được mở ở phía Đông, qua cổng là sân gạch rộng lớn, trong khuôn viên không trồng cây cổ thụ. Tòa Tiền tế phía trước, phía sau là Đại đình và Hậu cung, hai bên là hai nhà Tả vu, Hữu vu. Đất đai của đình có diện tích 1810m2, đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng.

- Các công trình kiến trúc

Nghi môn: Nghi môn đình Dương Sơn được xây dựng theo kiểu Tam môn bố cục theo kiểu hình chữ nhất với chiều dài 10m, chiều rộng 3m, được xây 4 cột trụ lớn xếp thẳng theo chiều ngang. Cổng chính của nghi môn được làm 4 mái, theo kiểu chồng diêm. Trên thân cột trụ cổng Nghi môn còn được đắp nổi hình các linh vật theo chủ đề tứ linh, tứ quý trông rất sinh động và đẹp mắt.

Nhà Tiền tế: Qua cổng Nghi môn là đến sân đình rộng, qua sân đình là đến nhà Tiền tế mới được trùng tu lại năm 2004. Nhà tiền tế đình Dương Sơn được xây dựng cao hơn mặt sân 1 bậc, xung quanh xây bó bằng gạch, 2 đầu hồi nhà tiền tế được xây tường lửng cao hơn mặt sân khoảng 1m. Kiến trúc nhà Tiền tế được làm bằng gỗ lim theo kiểu 4 mái, 4 đao cong. Nghệ thuật chạm khắc ở đây được chạm khá tỷ mỉ với các chủ đề tứ linh, tứ quý cùng hoa lá và vân mây cách điệu. Phần chạm khắc được tập trung ở cốn, dầu dư, con chồng. Trên các bờ dải, đầu đao được đắp vẽ khá tỷ mỉ đẹp mắt những hình rồng, nghê. 

1. Nhà tả, Hữu vu: 2 bên nhà Tiền tế đình Dương Sơn được xây 2 dãy nhà 5 gian gọi là Tả Hữu vu, đây là nơi dân làng chuẩn bị các nghi thức cúng, tế trong những dịp hội, hè đình đám. Nhà Tả vu, Hữu vu ở đây mới được phục dựng lại năm 2004 theo kiểu bình đầu bít đốc, kiến trúc bộ khung vì ở đây được làm đơn gian theo kiểu kèo kìm.

Toà Đại đình: Đình Dương Sơn cũng như rất nhiều ngôi đình của Việt Nam, công trình quan trọng nhất và được bố cục khoa học hài hoà nhất chính là toà Đại đình.

Về kiến trúc: Toà Đại đình được làm 4 mái chiếm 2/3 chiều cao tổng thể và xoè rộng ra bốn phía. Diện tích mái rộng lại được lợp ngói mũi hài dày bản, rộng khổ, tạo cho bên trong đình một không gian rộng, ít bị bức xạ của mặt trời nhiệt đới.

Các tàu mái uốn cong nhẹ nhàng, duỗi ra cho đến đoạn cuối chọt thì cong lên bắt gặp độ cong của tàu mái tạo thành đầu đao như cánh của một bông sen cong mềm mại  trông rất nhẹ nhàng thanh thoát.

Ba mặt nhà Đại đình đều xây kín bằng gạch, chỉ để lại mặt trước Đại đình, 3 gian giữa làm cửa theo kiểu thượng song hạ bản, 2 gian bên làm chấn song con tiện. Toàn bộ sức nặng của toà Đại Đình được dồn đều trên 60 chiếc cột được chia làm 10 hàng cột ngang và 6 hàng cột dọc. Thân cột hơi rộng, đỉnh và thân hơi thót lại, trên đỉnh cột gian giữ được đệm bằng một chiếc đấu vuông, lối tạo hình này làm cho cột khoẻ mà lại thanh. Trên câu đầu toà Đại Đình còn ghi rõ niên đại trùng tu toà:  “Đại Đình Thành Thái Tân Mão đông trùng tu” (tức mùa đông năm Tân Mão đời vua Thành Thái (1891) trùng tu toà đại đình). Phía dưới câu đầu thuộc gian chính giữa của đình từ cột cái nhô ra 4 chiếc đầu dư được chạm lộng cả một chiếc đầu rồng cỡ lớn với những nét chạm lộng, chạm kênh bong đẹp mắt. Đầu dư ở đây không chỉ có ý nghĩa chịu lực đỡ câu đầu mà nó còn có tác dụng trang trí, làm đẹp thêm giá trị kiến trúc của ngôi đình. khung đình được làm toàn bằng gỗ lim kết cấu vững chắc. 

Các vì kèo của toà Đại đình được làm theo cấu trúc vì “Kẻ truyền giá chiêng”, bộ vì này gồm 3 con giường trên câu đầu nối 2 cột cái đến đầu đỡ xà nóc, còn ở hai cách gà 2 bên giữa cột cái và cột quân và nối cột quân với cột hiên là những chiếc kẻ dài uốn cong mềm mại mà chắc khoẻ lại rất độc đáo.

Nối vì chồng giường này tuy không tiết kiệm gỗ bằng vì kèo tam giác những khoẻ chắc và tạo ra những diện để người trang trí tung hoành, nó cùng với các xà giữ cột theo mặt phẳng, 2 mặt phẳng ngang dọc cắt nhau vuông góc, đường cắt nhau ấy chính là các cột, sức nặng của toàn bộ toà nhà rơi đều xuống chân tảng theo chiều thẳng đứng, lối kết cấu khoa học này chính là nét độc đáo trong kiến trúc truyền thống của dân tộc.

Về nghệ thuật chạm khắc: Từ vòng ngoài của đình ta thấy 4 chiếc đầu bẩy nhô ra đỡ mái đình, trên những chiếc đầu bẩy được chạm khắc những hình rồng, hoa lá cách điệu đẹp mắt. Những linh vật được chạm trên đầu bẩy ở đây được chạm khắc khá sinh động, đây là những tác phẩm nghệ thuật đẹp mắt được làm từ thời Nguyễn cùng với niên đại trùng tu tòa đại đình, mang một ấn tượng đẹp từ bên ngoài.

- Nhân vật được thờ

Đình Dương Sơn ngày nay được nhân dân tôn thờ đức thánh Tam Giang người có công giúp Triệu Quang Phục đánh đuổi quân Lương xâm lược vào thế kỷ VI. Trải qua nhiều triều đại phong kiến Việt Nam đức thánh Tam Giang đã được nhà vua phong mỹ tự là “Thượng đẳng phúc thần”. Sau đó lại sắc cho nhân dân những nơi thờ thánh đã qua lập đền dựng đình tôn thờ trong đó có đình Dương Sơn xã Tam Sơn.

- Các hiện vật tiêu biểu

03 ngai bài vị thời Nguyễn

01 giá văn thời Nguyễn

01 mâm bồng Tk 20

04 đỉnh hương Tk 20

01 bộ bát biểu Tk 20

02 hoành phi Tk 20

06 câu đối Tk 20

01 hương án Tk 20

07 đôi chân nến Tk 21

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích

Ngày 4 tháng giêng là ngày dựng tên tế đám và phụng sự mới, lễ dựng gồm hương sáp, giầu rượu, sôi gà, do giáp tế đám mới sửa biện. Buổi chiều ngày 4 tháng giêng làng đã tổ chức lễ rước nước từ Đền Tự về đình để làm nước cúng thánh cả năm. (Tương truyền trong 3 xóm ở Dương Sơn thì giếng Đền Tự là giếng có nước trong và ngọt nhất được dân làng chọn làm nước để dâng cúng thánh). Buổi tối ngày 4 tháng giêng tổ chức lễ cáo yết thánh sinh, lễ dựng trầu rượu, sôi gà, hương sáp.

+ Ngày 5 tháng Giêng là ngày sinh thánh, lễ gồm có trầu rượu, sôi, lợn, vàng hương sáp.

+ Ngày 7 tháng Giêng là ngày tập nghi, lễ gồm sôi, lợn, trầu, rượu, hương sáp.

+ Ngày mồng 8 tháng Giêng có lệ sang đình thôn Thọ Trai lễ giải, lễ gồm có 50 khẩu trầu, hương sáp (do người thứ 2 mãi lễ).

+ Ngày 11 tháng Giêng là ngày mục dục cáo yết lễ gồm trầu, rượu, sôi gà, hương sáp.

+ Ngày 12 tháng Giêng là ngày nhập tịch lễ gồm sôi, lợn, trầu, rượu, hương sáp. Đêm ngày 12 lễ dụng chai nghi gồm trầu, rượu, hương sáp.

+ Từ ngày 13 đến ngày 17 lễ của các giáp (rước cỗ của các giáp ra đình làm lễ), bắt đầu từ giáp tế đám đến giáp thứ 5, dùng lễ theo y như ngày nhập tịch. Khi tế xong, thì giáp phải đãi những người ứng tế mỗi người 1 khẩu trầu, còn lễ vật thì giáp ấy ẩm bàn. Tối ngày 17 có tiệc hát ca trù, có lễ dùng sôi gà, trầu, rượu, hương sáp.

+ Ngày 18 tháng Giêng là ngày bãi tịch, lễ dùng theo y như ngày nhập tịch, còn lễ kỳ yên dùng vàng mã, chai nghi, trầu rượu.

Trong xã có hậu thần phối hưởng các tiết sự thần quanh năm, ngày 25 tháng giêng là ngày húy hậu thần, lễ dùng vàng hương, trầu, rượu, sôi gà (do người thứ 2 sửa mãi) tế đám cùng phụng sự các giáp đến nhà Từ đường hành lễ..

Ngày nay thời gian tổ chức lễ hội ở Dương Sơn có một số thay đổi, hội được tổ chức gọn trong 3 ngày, chiều mồng 4 tổ chức lễ rước nước, ngày 5,6 tháng giêng dân làng lại tổ chức lễ hội trang trọng để kỷ niệm ngày sinh của đức thánh Tam Giang, đây cũng là dịp để dân làng ôn lại truyền thống, quá khứ hào hùng của ông cha ta thủa trước trong suốt quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Điểm đặc biệt nhất trong lễ hội làng Dương Sơn là lễ hội rước nước, chiều mồng 4 tháng giêng dân làng tập trung làm lễ ở Đền Tự (nơi thờ đức thánh Tam Giang) làm lễ tế thần, xin phép lấy nước giếng ở Đền Tự rước về đình để dâng cúng đức thánh trong những ngày hội và cả năm. 

Trong những ngày hội đình Dương Sơn trở thành trung tâm sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng của nhân dân trong vùng. Ban ngày có các nghi thức cúng, tế, lễ và các trò chơi dân gian như chọi gà, đấu vật, tổ tôn điếm, hát tuồng ngày, hát quan họ.

Ngày sự lệ trong năm.

+ Ngày mùng 1 tháng 4 (âm lịch) là ngày lễ hạ điền, lễ dùng xôi lơn, trầu rượu, hương sáp.

+ Tối ngày 9, 10 tháng 4 là ngày thánh húy lễ dùng xôi gà, trâu, bò, hoặc lơn, trầu rượu, hương sáp.

+ Ngày 15 tháng 4 là ngày lễ thánh mẫu ở xã Vân Mẫu, lễ dùng  hương sáp và 1,2 tiền lệ do tế đám phụng sự, tư văn, hương lão đi hành lễ.

+ Ngày 1 tháng 7 là lễ thượng điền, lễ dùng y như ngày hạ điền.

+ Ngày 15 tháng 8 là lễ cơm mới và hương lão vọng, lễ dùng xôi lợn, trầu rượu, hương sáp.

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích

Đình Dương Sơn được chính quyền và nhân dân địa phương luôn quan tâm, bảo vệ. Các hoạt động văn hóa được tổ chức tốt. Hàng ngày có cụ từ thường xuyên ở tại di tích trông nom, giữ gìn vệ sinh môi trường của di tích. Đất đai đã có giấy chứng nhận, đã được xây tường bao tránh sự xâm chiếm. 

Hiện trạng di tích đã xuống cấp một số kết cấu kiến trúc bị mối mọt, nền sân thường bị ngập khi có mưa và mái bị dột.

- Đánh giá giá trị di tích

Giá trị lịch sử văn hóa: Ngôi đình là công trình tín ngưỡng tiêu biểu của nhân dân địa phương, nơi chứng kiến và lưu giữ bao kỷ niệm của các thế hệ người dân nơi đây. Đây cũng là nơi giáo dục các truyền thống văn hóa tốt đẹp, những thuần phong mỹ tục của quê hương. Các cổ vật và công trình kiến trúc thời Nguyễn chứa đựng nhiều giá trị về lịch sử.

Giá trị kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Công trình kiến trúc thời Nguyễn khá phổ biến, tiêu biểu cho kiểu kiến trúc truyền thống của dân tộc cùng các đồ thờ tự chứa đựng giá trị nghệ thuật, thẩm mỹ qua các thời kỳ.

 - Phân loại di tích

Di tích thuộc loại hình Kiến trúc nghệ thuật.