Đình Tiêu Long

- Lịch sử hình thành:

Theo các cụ cao niên cho biết đình được khởi dựng từ lâu đời. Trùng tu tôn tạo vào thời Nguyễn. Trải thời gian, đình Tiêu Long chỉ còn giữ được tòa Tiền tế là công trình kiên trúc thời Nguyễn, các hạng mục như Đại Bái, Hậu Cung bị phá hủy hoàn toàn. Năm 1986 xây dựng Hậu Cung, năm 1994, xây dựng tòa Đại Bái, sửa lại Tiền Tế và xây hai nhà Tả vu, Hữu vu hai bên. Năm 2004 xây dựng cổng đình.

Đình Tiêu Long được Bộ VHTT (nay là Bộ VHTT&DL) xếp hạng di tích Kiến trúc - Nghệ thuật, Quyết định số 09/2005/QĐ-BVHTT ngày 08/03/2005.

- Cảnh quan môi trường, đất đai:

Đình Tiêu Long nằm ở trung tâm làng Tiêu Long trên thửa đất có diện tích 2.541,0 m2 kề bên dòng tiêu tương cổ. Các công trình kiến trúc chính của đình đều có hướng Đông và quay lưng về núi Tiêu thơ mộng, nổi bật giữa những cánh đồng bằng phẳng xóm làng trù mật. 

- Các công trình kiến trúc:

Đình Tiêu Long bao gồm các công trình: tiền tế, đại đình, hậu cung, tam môn, dải vũ và các công trình phụ.

 Tiền tế: gồm 3 gian 2 trái, 4 mái, 4 đao cong dựng trên nền bó gạch cao hơn sân đình. Bờ nóc lưỡng long chầu nguyệt. Hai hồi và phía sau bỏ trống, thông lên tòa đại đình. Mặt tiền mở cửa bức bàn chấn song vuông chạy suốt. Hai bên xây cột trụ cây đèn, cánh phong nối cổng vào cấu trúc kiểu trồng diêm, mái giả ngói ống mũi tròn chữ thọ, cạnh bên cột trụ nghê chầu đăng đối. Tường cánh phong đắp chiện chữ thọ, mặt trước đôi voi chầu đắp nổi tạo thành bức phù điêu.

  Khung tòa tiền tế hoàn toàn bằng gỗ lim, cấu trúc vì theo lối: Bẩy, cốn, con trồng gồm 24 cột đứng trên các tảng đá hình tròn vững chắc. Hai vì gian giữa trồng cốn, các vì bên con trồng, bẩy kết hợp giá chiêng. Tại nóc gian giữa khắc chìm hàng chữ Hán: Tự Đức Tam Thập Tứ niên tuế thứ Tân Tỵ bát nguyệt cốc nhật lương thời đồng thôn tu tạo xá vũ nhất đường thụ trụ thượng lương đại cát. Những hàng chữ Hán ghi ở trên cho biết vào năm Tự Đức thứ 34 (1881) năm Tân Tỵ tháng 8 ngày tốt đồng thôn tu tạo tòa Tiền tế. Từng bộ phận kiến trúc trong Tiền tế đều được bào soi cẩn thận và chau chuốt, chạm khắc cầu kỳ trên cốn, kẻ bẩy với hình rồng, mây và hoa lá cách điệu. Đặc biệt các cốn ở vì gian giữa, người thợ làm đình chạm nổi kênh bong hình rồng cuốn thủy, rùa đủng đỉnh bơi lội giữa cỏ cây hoa lá trông ngộ nghĩnh sinh động. Rồng và rùa vốn là hai trong bốn con vật thiêng theo quan niệm được người xưa tôn thờ trong các ngôi đền, ngôi đình làng gọi là “tứ linh” (long, ly, qui, phượng) 

Đại Bái: mới trùng tu lại năm 1994, quy mô 5 gian 2 trái, kiến trúc 4 mái, 4 đao cong. Tòa đại bái kiến trúc cũng theo mô típ như tòa tiền tế, nhưng chỉ khác là có kích thước lớn hơn, và trên các đầu đao đắp hình “tứ linh - hỏa”. Trên mỗi góc đao có con nghê uốn mình đội xà lách tựa như toàn bộ sức nặng của đao góc đè lên mình chú. Bờ nóc đình dải hoa chanh hai bên con kìm ngậm chặt.

Khung đình gỗ lim chắc khỏe kiến trúc theo lối truyền thống dân tộc gồm 6 vì 28 cột kiểu thức bẩy, cốn, con trồng, giá chiêng có chạm khắc, gian giữa lắp trần thiết gọi là màn giếng. Dưới hai câu đầu nhô ra 4 chiếc đầu dư chạm lộng hình đầu rồng vươn ra hứng đỡ lấy câu đầu mập mạp. Hầu hết các bộ phận kiến trúc trong đại đình đều được bào soi kỹ lưỡng chạm khắc hoa văn nổi bật trên đầu dư, cốn, bẩy theo đề tài “tứ linh, tứ quí” cùng hoa lá và vân mây cách điệu.

Hậu Cung: quy mô 3 gian cấu trúc kiểu cổ diêm, 4 góc xây 4 cột bảo cái quả giành. Trên mỗi cột có chia ô đắp nổi tài nghệ hình tứ linh (long, ly, qui, phượng) hai đầu hồi hổ phù dưới chữ thọ kép thể hiện bàn tay tài khéo của người thợ ngõa làng Tiêu - đất nề nổi tiếng vùng Kinh Bắc.

- Nhân vật được thờ:

Căn cứ vào sắc phong, thần tích, hoành phi, câu đối cùng truyền tích dân gian vùng Tiêu cho biết: Đình Tiêu Long thờ Đức thánh Cao Sơn. Danh tướng thời Hùng Vương có công đánh giặc ổn định đất nước, về sau rất linh ứng được nhiều đời gia phong mỹ tự và bà Chinh Hiến tiên chúa con cháu dòng dõi vua Hùng, âm phù giúp đức Cao Sơn đánh giặc cùng phối hưởng thờ ở đình làng.

- Các hiện vật tiêu biểu:

Hiện nay, trong đình còn bảo lưu được một số cổ vật như: 01 bản sao thần tích; 02 ngai thờ, bài vị thời Nguyễn; 01 sập thờ, 01 bàn vuông, 01 khay đài, 01 đôi chân nến, 01 hương án, 01 bộ kiếm thờ, 01 bộ bát bửu, 04 biển gỗ (Tĩnh túc, hồi tỵ), 01 mâm bồng thời Nguyễn. Ngoài ra còn 6 bức hoành phi, 4 bức cuốn thư, 9 đôi câu đối, 01 hạc thờ được tạo tác TK XX. 

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích:

Theo các cụ cao niên cho biết xưa kia làng mở hội từ ngày mùng 5- 12 tháng 2 (âm lịch). Mùng 6 chính hội rước sắc phong từ nhà sắc về đình để mở hội.

Ngày nay đình làng tổ chức lễ hội từ ngày mùng 5-7 tháng 2 (âm lịch). Ngày mùng 6 có tổ chức rước nước từ chùa Tiêu về đình để mở hội. Lễ rước nước 5 năm tổ chức 1 lần, thường tổ chức rước hội vào các năm chẵn với nhiều nghi thức nghi lễ và hết sức long trọng

Ngày mùng 5 mở cửa đình làm lễ cáo yết, chuẩn bị cho lễ hôi

Ngày mùng 6 Tổ chức tế lễ và mở hội. Lễ vật tế thánh bao gồm xôi, gà, lợn, hoa quả và bánh trái.

Ngày  mùng 7 tế dã dám, đóng cửa đình kết thúc lễ hội

Trong lễ hội có tổ chức các trò chơi dân gian như đánh vật, cờ người, đánh đu, đập niêu… thu hút đông đảo nhân dân tham gia, ngoài ra còn tổ chức hát quan họ dưới thuyền, văn công chèo vào buổi tối.

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích:

Di tích đã có tường bao khép kín, đất đai của di tích đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; địa phương cắt cử người trông nom, hương khói hàng ngày, các hoạt động tâm linh tín ngưỡng diễn ra tại di tích được địa phương tổ chức tốt. 

Tuy nhiên trong công tác bảo vệ phát huy giá trị di tích vẫn còn những tồn tại như sau: Công tác tuyên truyền về di tích chưa được chú trọng, thông tin về di tích còn hạn chế. Hạ tầng kỹ thuật rất kém, đường điện, hệ thống thoát nước cần phải được cải tạo, nâng cấp.Di tích không có hệ thống phòng cháy chữa cháy, camera giám sát.

- Đánh giá giá trị di tích:

Đình Tiêu Long là công trình văn hoá tín ngưỡng, nơi sinh hoạt văn hoá tinh thần của nhân dân địa phương.Ngôi đình vốn được khởi dựng từ lâu đời, các hạng mục kiến trúc hiện nay của đình Tiêu Long đều là sản phẩm nghệ thuật thời Nguyễn. Hiện đình Tiêu Long bao gồm các hạng mục công trình như Tiền tế, Đại Bái, Hậu Cung, trong đình còn bảo lưu được nhiều tài liệu hiện vật có giá trị như thần phả, sắc phong, ngai thờ, bài vị, sập thờ, hương án, bát hương...đã minh chứng cho sự tồn tại của ngôi đình trong lịch sử.

Từ xưa đến nay đình Tiêu Long luôn là trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng làng xã nơi đây. Hàng năm, vào những ngày hội của đình đã thu hút đông đảo quần chúng nhân dân hướng về cội nguồn, góp phần thắt chặt tình làng nghĩa xóm.

- Phân loại di tích:

Di tích thuộc loại hình: Di tích Lịch sử - Kiến trúc nghệ thuật