Chùa Tiêu
- Lịch sử hình thành:
Theo tư liệu tại địa phương cho biết chùa Tiêu vốn được khởi dựng từ lâu đời với quy mô kiến trúc to gồm nhiều hạng mục công trình. Trải thời gian lịch sử dưới sự tàn phá của chiến tranh, thiên nhiên nên nhiều hạng mục đã bị phá hủy. Năm 2003 trùng tu Tam bảo; Năm 2004 làm lại nhà Tổ; Gác Chuông làm năm 2006; Bậc đá làm năm 2015; năm 2019 tu bổ Tam quan.
Chùa Tiêu (Thiên Tâm tự) được nhà nước xếp hạng di tích Lịch sử - Nghệ thuật cấp quốc gia, Quyết định số 154/QĐ ngày 25/01/1991.
- Cảnh quan môi trường, đất đai:
Chùa Tiêu (Thiên Tâm tự) dựng trên sườn núi Tiêu Sơn, là danh thắng nổi tiếng, đồng thời là trung tâm phật giáo lớn cổ xưa của nước ta. Đây là chốn tu thiền, giảng đạo của nhiều bậc cao tăng và là nơi Thiền sư Vạn Hạnh, người đã có công nuôi dạy Lý Công Uẩn, vị vua khởi dựng triều Lý. Chùa nằm trên diện tích 21.801,6 m2, chùa quay hướng Tây, xung quanh được bao bọc bởi xóm làng.
- Các công trình kiến trúc:
Xưa kia chùa có quy mô kiến trúc với nhiều tòa ngang dãy dọc. Hiện nay chùa bao gồm các công trình: Tam bảo, nhà Tổ, tam quan, gác chuông, nhà khách, động Tiêu Sơn, vườn tháp…
Tam bảo kết cấu mặt bằng kiểu chữ Đinh (J). Bộ khung chịu lực bằng gỗ lim to chắc khỏe, bao gồm 8 bộ vì kết cấu mỗi bộ vì 4 hàng chân cột tạo thành 7 gian. Các bộ vì có kết cấu giống nhau. Kết cấu vì nóc thượng chồng rường giá chiêng hạ kẻ ngồi bầy hiên. Hệ thống cửa bức bàn mở 3 gian giữa, mái lợp ngói ta trên đỉnh mái đắp nổi 3 chữ hán “Thiên Tâm tự”. Thượng điện 3 gian bao gồm 3 bộ vì mỗi bộ vì 4 hàng chân cột, kết cấu vì nóc chồng giường giá chiêng, vì nách kẻ ngồi.
Nhà Tổ 3 gian, kiến trúc kiểu chồng diêm 2 tầng mái, trên đỉnh nóc xây trát nổi 4 chữ Hán ‘A di đà phật’, tại đây bày đặt một số tượng phật, tượng thiền sư Lý Vạn Hạnh và khám thờ bên trong đặt bài vị ghi dòng cữ Hán ‘Lý triều nhập nội tể tướng, Lý Vạn Hạnh Thiền sư thần vị’.
Gác chuông: 3 gian xây bê tông cốt thép
Nhà khách: 3 gian xây bê tông cốt thép
Nhà học hạ: 5 gian chất liệu truyền thống
Nhà ăn: 3 gian chất liệu truyền thống
Nhà sư ở: 5 gian chất liệu truyền thống
Vườn tháp: 15 tháp và 1 tháp vong
Tượng Thiền sư Vạn Hạnh trên đỉnh núi.
- Nhân vật được thờ:
Chùa Tiêu là công trình tín ngưỡng thờ Phật, ngoài ra còn thờ Mẫu, thờ Tổ. Đặc biệt thờ thiền sư Vạn Hạnh có công đưa Lý Công Uẩn lên ngôi vua. Thiền sư Thích Như Trí.
- Các hiện vật tiêu biểu:
Hiện nay chùa Tiêu còn bảo lưu được một số tài liệu hiện vật có giá trị, song tiêu biểu hơn cả là: Chuông "Tràng Liêu tự chung", bia "Lý gia linh thạch", tượng nhục thân thiền sư Thích Như Trí (TK XVIII), tượng Thiền sư Vạn Hạnh trong khám gỗ, các tượng Tổ… còn lại một số tượng thờ, hoành phi, câu đối được tạo tác TK XX.
- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích:
Chùa không có ngày hội riêng. Các hoạt động sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng diễn ra hàng năm đều gắn liền với sự lệ của nhà Phật như: Phật Đản, Vu Lan, tuần rằm, mùng một hàng tháng… Hàng ngày các cụ trong ban khánh tiết thường xuyên chuẩn bị hoa quả, hương đăng lễ Phật. Ngoài ra một năm còn có 2 ngày giỗ tổ chùa là ngày mùng 15 tháng Năm ngày giỗ thiền sư Vạn Hạnh và ngày 11 tháng Chạp giỗ tổ.
- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích:
Chùa Tiêu có lịch sử hình thành và phát triển từ lâu đời. Hiện nay chùa đã có sư trụ trì, hàng ngày còn có các sãi vãi người địa phương ra quét dọn vệ sinh và hương khói thờ Phật. Các ngày sự lệ được chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức tốt. Toàn bộ diện tích đất của chùa được xây dựng tường bao bảo vệ, di tích được trang bị camera giám sát.
Tuy nhiên trong công tác bảo vệ phát huy giá trị di tích vẫn còn những tồn tại như sau:
Chưa có quy hoạch tổng thể khu di tích. Việc tu bổ di tích còn diễn ra tự phát, một số công trình triển khai mà chưa được các cơ quan có thẩm quyền cấp phép. Di tích không có hệ thống phòng cháy chữa cháy.
- Đánh giá giá trị di tích:
Chùa Tiêu là ngôi cổ tự nổi tiếng, đây là chốn tu thiền, giảng đạo của nhiều bậc cao tăng và là nơi thiền sư Vạn Hạnh, người đã có công nuôi dạy Lý Công Uẩn, vị vua khởi dựng triều Lý.
Chùa Tiêu làcông trình tôn giáo tín ngưỡng thờ Phật của nhân dân địa phương, ngôi chùa từ khi khởi dựng cho đến nay vẫn luôn được nhân dân địa phương đặc biệt quan tâm bảo vệ và được trùng tu, sửa chữa nhiều lần. Chùa Tiêucòn bảo lưu được một số tài liệu hiện vật có giá trị như tượng nhục thân thiền sư Thích Như Trí hay 15 ngôi tháp mộ là nơi an táng của các vị cao tăng từng trụ trì tại chùa...đã minh chứng sự tồn tại của ngôi chùa trong lịch sử.
Không chỉ trong quá khứ mà cho đến nay chùa Tiêuluôn là trung tâm sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng của nhân dân địa phương, nơi hướng con người đến với điều thiện, tránh xa điều ác; điểm đến của hàng ngàn phật tử vào mỗi dịp đầu năm mới.
- Phân loại di tích:
Di tích thuộc loại hình: Di tích Lịch sử.